آرشیو مد، دیگر تنها به معنای نگهداری چند تصویر از لباس نیست
اگر امروز به عکسهای دهه ۶۰، ۷۰ یا حتی اوایل دهه ۹۰ نگاه کنیم، معمولاً قبل از آنکه چهرهی افراد توجهمان را جلب کند، لباسهایشان ما را به زمان دیگری میبرد. فرم مانتوها، اپلهای سرشانه، مدل پوشش سر یا حتی نحوه پوشیدن لباس، هر کدام نشانهای از دورهای هستند که در آن زندگی میکردند. لباس فقط یک انتخاب شخصی نیست؛ بخشی از روایت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی هر جامعه است.
و یا اگر امروز بخواهید بفهمید مردم تهران در تابستان سال ۱۳۸۳ چه میپوشیدند، از کجا شروع میکنید؟
احتمالاً چند عکس پراکنده در اینترنت پیدا میکنید؛ شاید چند شماره قدیمی مجله، چند آلبوم خانوادگی یا چند تصویر در آرشیو خبرگزاریها. اما آیا اینها برای روایت تاریخ پوشاک یک جامعه کافی است؟
در کشوری که هر روز هزاران لباس طراحی، تولید و فروخته میشود، هنوز آرشیوی جامع و منسجم وجود ندارد که بتواند روند تغییر سلیقه ایرانیها را نشان دهد. انگار هر فصل، فصل قبل را پاک میکند و هر ترند، ردپای ترند قبلی را از بین میبرد.
این فقط از دست رفتن چند لباس نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی ماست که آرامآرام محو میشود.
آرشیو مد، حافظه بصری یک جامعه
هر دوره، لباسهای خودش را دارد؛ لباسهایی که شاید در زمان خود عادی به نظر برسند، اما چند دهه بعد به بخشی از حافظه فرهنگی یک جامعه تبدیل میشوند، وقتی از آرشیو مد صحبت میکنیم، در واقع از ثبت لباسها حرف نمیزنیم؛ از ثبت یک دوره تاریخی حرف میزنیم. هر تصویر، هر لباس و هر استایل، بخشی از حافظه فرهنگی جامعه را در خود نگه میدارد. همین حافظه است که بعدها به پژوهشگران، طراحان و مراکز آموزشی اجازه میدهد روندهای مد، تغییرات اجتماعی و تحولات سیاسی هر دوره را از سوی پوشش مردم بخوانند.
فرض کنید سال ۱۴۴۰ است و فیلمسازی تصمیم دارد داستانی را روایت کند که در دهه ۱۴۰۰ میگذرد. شخصیتها چه لباسی میپوشند؟ استایل خیابانها چگونه بوده است؟ برندهای محبوب آن دوره کدام بودند و پوشش روزمره مردم چه تفاوتی با امروز داشت؟ پاسخ همه این پرسشها را تنها یک آرشیو دقیق میتواند بدهد. بدون چنین آرشیوی، بازسازی آن دوره بیش از آنکه بر واقعیت تکیه داشته باشد، بر حدس و گمان استوار خواهد بود.
این مسئله تنها به سینما خلاصه نمیشود، پژوهشگران، دانشگاهها، رسانهها و حتی برندهای ایرانی نیز برای شناخت تاریخ معاصر پوشاک به همین آرشیو نیاز دارند. آرشیوی که امروز شکل میگیرد، فردا مرجع مطالعه، آموزش خواهد بود.
از سنگنگارهها تا شبکههای اجتماعی
وقتی امروزه کتاب تاریخ پوشاک را ورق میزنیم، میتوانیم نوع پوشش را در هر دوره مشاهده کنیم؛ اما این چگونه ممکن است در حالی که آن زمان دوربینی برای ثبت سبک پوشاک افراد نبود؟
پاسخ را باید در شیوههای ثبت هر دوره جستوجو کرد. از سنگنگارهها و نقشبرجستههای ایران باستان گرفته تا نگارگریهای صفوی، عکسهای دوره قاجار، مجلات مد و امروز استوریهای اینستاگرام، هر دوره زبان خودش را برای ثبت پوشش پیدا کرده است.
امروز بخش بزرگی از این حافظه در تصاویر شبکههای اجتماعی شکل میگیرد، استوریهایی که تنها ۲۴ ساعت دیده میشود؛ اما ممکن است فردا تنها تصویری باشد که از استایل یک نسل باقی مانده است.
شتاب تغییرات مد معاصر و ضرورت مستندسازی و آرشیو
تا یکی دو دهه پیش، ترندهای مد با فاصلهای قابل توجه وارد ایران میشدند. یک سبک پوشش ممکن بود ماهها یا حتی چند سال در خیابانها دیده شود و فرصت پیدا کند به بخشی از حافظه بصری یک نسل تبدیل شود. اما با گسترش رسانههای بینالمللی و دسترسی گستردهتر به جریانهای جهانی مد، این فاصله بهتدریج از بین رفت.
امروز کافی است ترندی در یکی از پایتختهای مد جهان شکل بگیرد؛ چند ساعت یا چند روز بعد، نمونههایی از آن را میتوان در اینستاگرام و حتی خیابانهای ایران دید؛ مد دیگر با سرعت فصلها تغییر نمیکند، بلکه گاهی در فاصله چند هفته یا حتی چند روز، جای خود را به ترندی تازه میدهد. هر کدام از این تغییرات، هرچند کوتاهعمر، بخشی از روایت پوشش یک نسل را شکل میدهند.
همزمان، تغییرات اجتماعی سالهای اخیر نیز باعث شده شیوه مواجهه با پوشش و مد در ایران دچار تحول شود. بسیاری از ترندهای جهانی امروز با فاصله زمانی کمتری وارد فضای پوشش روزمره شدهاند و سبکهای شخصی نیز بیش از گذشته تحت تأثیر جریانهای بینالمللی شکل میگیرند.
اما سوال اینجاست: اگر این تغییرات ثبت نشوند، چند سال دیگر چه چیزی از آنها باقی خواهد ماند؟
بخش بزرگی از حافظه بصری امروز، در عکسهای موبایلها، پستها و استوریهایی ثبت میشود که شاید تنها چند ساعت یا چند روز در دسترس باشند. اما همین تصاویر گذرا، ممکن است در آینده تنها اسنادی باشند که نشان دهند مردم این دوره چگونه لباس میپوشیدند، از چه برندهایی استفاده میکردند، به چه ترندهایی علاقه داشتند و تغییرات اجتماعی چگونه بر پوشش آنها اثر گذاشته بود. به همین دلیل، آرشیو مد دیگر تنها به معنای نگهداری چند تصویر از لباس نیست. آرشیو، ثبت زمینههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شکلگیری پوشش هر دوره است. لباسی که زمان، مکان و روایت پشت آن ثبت نشده باشد، چیزی فراتر از یک تصویر نخواهد بود.
