حتی آب هم که میخورید چاق میشوید؟ به گفته کارشناسان تغذیه، بلغم بدن شما بالاست! اصلاح مزاج و لاغری بدون رژیم و ورزش سخت با پودر چربی سوز… فقط امشب فرصت دارید کد تخفیف را بفرستید!
همهی ما از این دست تبلیغات را در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی زیاد دیدهایم، اما این محصولات چقدر معتبرند؟ کارشناس تغذیه مذکور کیست؟ ادعای مطالعات انجام شده روی محصولات سلامت و زیبایی و یا رژیم های غذایی چقدر قابل اعتمادند؟
در این متن در مورد اینفلوئنسر خوب و بد و یا متخصص قابل اعتماد صحبت نمیکنیم، چرا که حتی متخصص خوب و دارای مدرک هم ممکن است خارج از حوزهی تخصصش حرف بزند، مطالعه ای ضعیف را بزرگ کند و یا از فروش محصول سود ببرد، از طرفی تجربه یک فرد عادی میتواند صادقانه باشد، اما صداقت در روایت به تنهایی برای تکیه کردن به یک محتوا کافی نیست.
بررسی آمارها
مرور نظام مند ۶۴ تحلیل محتوا در ۲۰۲۳ نزدیک به نیمی از محتواهای شبکه های مجازی را از نظر کیفیت و دقت سطح پایین ارزیابی کرده بودند، البته نه به این معنا که محتواها غلط هستند بلکه بهتر است بگوییم ادعاها شامل کلی گویی است.
شمار دنبال کننده و یا تیک آبی اینستاگرام نشان تایید تضمین کیفیت نیست، دفتر اروپایی WHO نیز اطلاعات نادرست دربارۀ بیماریهای غیرواگیر را با خطرهایی مانند خوددرمانی و کنارگذاشتن درمان مرتبط میداند، در یک گزارش مورد استناد who نوشته است: «بیش از یک سوم محتوای رژیم گمراه کننده بود»، البته این در مورد همه ی محتواهای غذایی جهان نیست و مطالعه ای موردی است.
مدرک را دقیق بخوانید، نه تزئینی
«کوچ سلامت»، «پژوهشگر متابولیسم» و «کارشناس سبک زندگی» بهتنهایی رشته، دورۀ آموزش یا مجوز فرد را مشخص نمیکنند. بهتر است به دنبال این باشیدکه مدرک دقیق فرد چیست و از کجا صادر شده؟ رشته تحصیلی او با موضوع ادعا ارتباط دارد؟ مجوز حرفهای قابلاستعلامی وجود دارد؟ گوینده آموزش عمومی میدهد یا برای بیماری، نسخه مینویسد؟
میتوان مدرک دانشگاهی، شمارۀ نظام پزشکی و مجوز قابلاستعلام را بررسی کرد. با اینحال مدرک فقط نقطۀ شروع است؛ متخصص گوارش، پزشک عمومی یا کارشناس تغذیه نیز باید برای همان ادعای خاص شاهد مرتبط ارائه کند.
چارچوب NAM(آکادمی ملی پزشکی آمریکا) چهار ویژگی را برای منبع معتبر پیشنهاد میکند: علمیبودن، قابل مشاهده بودن، شفاف بودن و پاسخگویی. گاهی ممکن است یک نام معتبر مطلبی قدیمی، ناقص یا خارج از تخصص منتشر کند.
میخواهید تبلیغ محصول سلامت محور بگیرید؟
اگر قرار است یک تبلیغ محصول سلامت محور بگیرید، باید بدانید پژوهش و مطالعه روی سلول و حیوان هم نمیتواند به تنهایی قابل اتکا باشد چون آن پژوهش هنوز روی انسان انجام نشده، بهتر است بپرسید در این پژوهش چند نفر شرکت کرده اند؟ نتیجه پژوهش بر سلامت واقعی افراد چقدر تاثیر داشت؟ آیا یافته ها در پژوهش های دیگر هم تکرار شدند؟ چه کسی هزینه پژوهش را داده است؟ تجربۀ شخصی ممکن است دقیق روایت شود: «پس از این رژیم یا مصرف این محصول در مدت سه ماه ۱۵ کیلو وزن کم کردم» اما همزمانی مصرف و دریافت نتیجه به تنهایی قابل اتکا نیست، مقدار کل غذا، خواب، فعالیت، دارو، چرخۀ قاعدگی، استرس میتوانند تغییر کرده باشند. تجربه ی یک فرد به تمام افراد تعمیم داده نمیشود و برای هرکس ممکن است نتیجه ی متفاوتی بیافریند
وقتی تبلیغ محصول منجر به خرید شود
راهنمای تبلیغات محصولات سلامت FTC میگوید نمودار، روپوش سفید، اصطلاح علمی و رضایت مشتری جای شواهد متناسب با ادعای عینی را نمیگیرند. این راهنما قانون بازار آمریکا است، نه ایران؛ اما تفاوت سه جمله را خوب روشن میکند: «بعد از مصرف احساس بهتری داشتم» تجربه است؛ «این ماده در یک مطالعه با تغییر یک شاخص همراه بود» گزارش محدود پژوهش است؛ «این مکمل نفخ همه را درمان میکند» ادعای عمومی و درمانی است و پشتوانۀ بسیار بیشتری میخواهد.
اگر فردی محصولی را توصیه میکند و با فروش آن محصول نفع مالی میبرد به این معنی نیست که آن توصیه تغذیه ای و یا مکمل غذایی صرفا تبلیغاتی است و کارایی ندارد، اما این موضوع باید در همان محتوا مشخص و قابل دیده شدن باشد که این توصیه تبلیغاتی لست و بابت آن پول دریافت شده است.
Teami یک شرکت آمریکایی فروش چای و محصولات مرتبط با سلامت و زیبایی بود و ادعا میکرد با ۳۰ روز مصرف آن سم زدایی و کاهش وزن اتفاق می افتد، در مارس ۲۰۲۰ کمسیون تجارت آمریکا علیه آنها و صاحبانش اقدام کردند چرا که این شرکت برای ادعایش یافتههای علمیای نداشت و فقط پست های اینفلوئنسرها به عنوان مدرک آورده شده بود و مشکل بعدی اینکه پولی بودن تبلیغات اینفلوئنسرها مشخص نبود، آنها تبلیغ میکردند و در انتهای کپشن که اصولا خوانده نمیشود و یا در بخش moor مینوشتند که این یک تبلیغ است و مخاطبان این ویدئو رو میدیدند که من این محصول را استفاده کردم و نتیجه گرفتم، اما چندان متوجه محتوای تبلیغاتی نمیشدند و تبلیغی بودن مبهم بود.
مکمل داروخانه ای، تضمین کارآمدی نیست
مکملهای موجود در داروخانه ها میتوانند با داروهای دیگر تداخل داشته باشند، برای بعضی بیماریها نامناسب باشند. «طبیعی» بودن ایمنی را تضمین نمیکند. البته از این هشدار نباید حکم معکوس برداشت کرد که همۀ مکملها بیفایدهاند؛ کمبود تشخیصدادهشده، بعضی دورههای زندگی و شرایط پزشکی میتوانند کاربرد مشخصی برای مکمل بسازند. مشکل، توصیۀ عمومی بدون در نظر گرفتن شرایط فردی است.
شش علامت تشخیص محتوای فروش محور و علمی
۱. پیش از توضیح مشکل، محصول آماده است؛ خستگی، نفخ، جوش و بیحوصلگی همگی به کمبودی نسبت داده میشوند که درمانش همان مکمل یا دورۀ فروشی است.
۲. نتیجۀ قطعی و زمان دقیق وعده میدهد: «در هفت روز»، «برای همه»، «تضمینی» یا «بدون بازگشت».
۳. یک غذا را علت دهها مشکل معرفی میکند، بیآنکه مقدار مصرف، بیماری یا کل الگوی غذایی را بسنجد.
۴. اعتبارمحصول به عکس قبل و بعد یا نظر مشتری است؛ گروه مقایسه و پژوهش مستقل غایباند.
۵. رابطۀ مالی کمرنگ یا پنهان است؛ کد تخفیف، لینک وابسته، محصول رایگان یا مالکیت برند روشن گفته نمیشود.
۶. پاسخ نقد، داده نیست؛ پزشکان، دانشگاهها یا «صنعت» یکپارچه متهم میشوند که حقیقت نهایی را پنهان کردهاند.
پیش از ذخیرهکردن پست
قابل اعتماد بودن یک معرفی محصول به معنی بی نقص یا بدون منفعت مالی بودن نیست. تنها باید امکان بررسی وجود داشته باشد، هویت و صلاحیت گوینده روشن است؛ ادعا از تجربۀ شخصی جدا میشود؛ محدودیتها حذف نمیشوند؛ رابطۀ مالی دیده میشود؛ و آموزش عمومی جای نسخه برای بدن یک فرد نمینشیند. پیش از خرید یا حذف یک گروه غذایی، همیشه بپرسید: چه چیزی قرار است برای چه کسی، با چه مقدار و در چه مدت تغییر کند؟ مدرک دربارۀ همین محصول و همین نتیجه است؟ اگر پاسخها پیدا نمیشوند، نمیتوان گفت نتیجه حتما دروغ است؛ شاید بتوان گفت که اطلاعات عمومی برای اعتماد نیست.
